„W głowie jest tylko jedna ruchoma kość i jest nią żuchwa!” — niestety ta opinia, rozpowszechniona wśród stomatologów, często skutkuje prawdziwą katastrofą dla zdrowia pacjentów. Dla wielu stomatologów czaszka rzeczywiście wciąż jest monolityczną strukturą, stanowiącą solidny fundament układu zębowo-szczękowego, choć wiele badań naukowych obaliło to błędne przekonanie już na początku XX wieku.
Ten artykuł zawiera podstawowe pojęcia biomechaniki czaszki przedstawione przez twórcę ortokraniodoncji w Rosji, A. O. Savinova oraz wykłady wybitnej rosyjskiej kinezjolog, profesor L. F. Vasilyevej. Mam nadzieję, że wszystkie te informacje pomogą zrozumieć, dlaczego tak ważna jest współpraca ze stomatologiem / ortodontą / protetykiem, który dobrze zna się na biomechanice czaszki, i jakie ogromne możliwości ma specjalista dysponujący taką wiedzą w leczeniu różnych chorób ciała.
Podstawowe pojęcia i „Oddech Życia”

Według przekonań utrwalonych w stomatologii czaszka jest monolityczną strukturą. Przeciwstawiają się temu zasady osteopatii, oparte na tym, że kości czaszki są ruchome. Ruch kości czaszki w obrębie jej naprzemiennego cyklu rozszerzania i kurczenia się nazywa się rytmem czaszkowym. Ten cykl rozszerzania i kurczenia się zachodzi z częstotliwością około 6–10 razy na minutę, a ruchomość kości czaszki utrzymuje się przez całe życie człowieka.
Pionierską pracę w tej dziedzinie wykonał osteopata William Sutherland (1873–1954), któremu podczas badania czaszki przyszło do głowy, że szwy kości skroniowych w miejscu ich połączenia z kośćmi ciemieniowymi „były ukośnie ścięte, przypominały skrzela ryb, co wskazywało na ich ruchomość i obecność funkcji oddechowej”. Była to kontrowersyjna teoria w świecie medycznym i od 1910 roku Sutherland przez wiele lat próbował obalić własną teorię. Jednak jego ponad trzydziestoletnie badania na sobie i pacjentach tylko potwierdziły, że kości czaszki poruszają się w miejscach szwów łączących.

Po potwierdzeniu ruchomości kości czaszki Sutherland rozwinął swoją teorię i opisał tak zwany układ błon wzajemnego napięcia, aby oznaczyć trzy osie kartezjańskie, które zapewniają cykle wdechu i wydechu czaszki. Te oddechowe ruchy czaszki lekarz nazwał pierwotnym mechanizmem oddechowym, czyli Oddechem Życia, zapożyczając to określenie ze starożytnych ksiąg.
Warto zauważyć, że jeden z odczytanych przez naszych współczesnych starożytnych papirusów egipskich poświęconych sztuce uzdrawiania (tak zwany papirus Edwina Smitha, w którym opisana wiedza sięga czasów życia wielkiego mędrca i uzdrowiciela Imhotepa, żyjącego około 3500 r. p.n.e.) opisuje pulsujący przepływ w błonach tworzących układ czaszkowo-krzyżowy, z którym pracują współcześni osteopaci. W starożytnym Egipcie kapłani-uzdrowiciele oddziaływali na ten układ za pomocą mistycznego Sa — „oddechu życia”.
Nawiasem mówiąc, starożytny grecki lekarz Hipokrates twierdził, że płyn mózgowo-rdzeniowy jest naczyniem i nośnikiem tego, co nazywał „iskrą życia”, a wtajemniczony Leonardo da Vinci przedstawiał na swoich rysunkach wewnętrzną budowę czaszki w trzech płaszczyznach kartezjańskich. Sutherland pod koniec życia odkrył zdumiewającą wewnętrzną zdolność do samouzdrawiania, a ta wizja Oddechu Życia całkowicie zmieniła jego spojrzenie na leczenie, budząc w nim głęboką cześć dla ducha.

Naukowe podstawy oddechu czaszkowego
Wróćmy jednak do współczesnego naukowego uzasadnienia ruchu kości czaszki. System błonowy opisany przez Sutherlanda obejmuje kostne błony kręgowe połączone z kością krzyżową. Na podstawie obserwacji lekarz doszedł do wniosku, że kość krzyżowa porusza się synchronicznie z kośćmi czaszki. Obecnie najbardziej przekonującą teorią powstawania rytmu czaszkowego jest teoria cyklicznych zmian ciśnienia płynu mózgowo-rdzeniowego, opracowana przez J. Upledgera, który udoskonalił doświadczenia zdobyte przez Sutherlanda.
Biblię w tej dziedzinie napisał jeden z uczniów Sutherlanda, Harold Magoun. Opublikował kilka artykułów o wzajemnych zależnościach, znaczeniu uzębienia i integracji czaszkowo-żuchwowej (czaszka–żuchwa). Niestety publikacje te ukazały się w literaturze osteopatycznej i dlatego nie zwróciły uwagi stomatologów. Badania w tej dziedzinie kontynuowali tacy uczniowie Sutherlanda jak Viola Frymann, Louis Rommeveaux, Ernest Retzlaff i inni. Karsten Gunnerhard ustalił, że łuk zębodołowy górnej szczęki rozszerza się o około 1,55 mm z częstotliwością 9 cykli na minutę.

Badania osteopatyczne wykazały zatem, że opisany mechanizm, który wpływa na kształtowanie się czaszki, dotyczy wszystkich części struktur czaszkowo-twarzowych, w tym położenia przestrzennego, względnej wielkości i kształtu łuków zębowych. Oznacza to, że budowa czaszki ma istotny wpływ na stan i funkcję okluzji zębowej pacjenta. Ale istnieje też sprzężenie zwrotne! Dlatego stomatolodzy muszą uznać, że wpływ na strukturę czaszki przejawia się w każdym ich kroku — od diagnozy i prowadzonego leczenia ortodontycznego / protetycznego po działania stabilizujące wyniki (chodzi tu o szynowanie zębów górnej szczęki, które blokuje szwy czaszkowe, a co za tym idzie „oddech życia”, i jest prawdziwą zbrodnią przeciwko zdrowiu pacjenta).
Czas przyznać, że współczesna stomatologia nadaje się tylko dla „głowy profesora Dowella”, a i w tym przypadku nieumiejętna ingerencja może „narobić szkód” w stawach skroniowo-żuchwowych i wywołać deformacje czaszki. Czas, by lekarze zaczęli rozpatrywać części w odniesieniu do całości, jak robi się to w osteopatii, która jest starsza (jak się przekonaliśmy), niż się wydaje na pierwszy rzut oka. Osteopaci opracowali określoną terminologię dla oscylacyjnego ruchu czaszki i opisując biomechanikę czaszki, będziemy się do niej odwoływać poniżej. A teraz warto zwrócić uwagę na jeden z najważniejszych wniosków ze wszystkich opisanych badań — szwy czaszkowe pozostają ruchome i otwarte nawet w podeszłym wieku!
Kluczowe kości i fizjologia powstawania rytmu czaszkowego

Na powyższym przekroju pośrodkowym czaszki widać cztery kości: kość potyliczną (os occipitale — zaznaczona na fioletowo), kość klinową (os sphenoidale — na żółto), kość sitową (os ethmoidale — na szaro) i lemiesz (vomer — na bladoróżowo).
Za kluczowe kości układu czaszkowego uważa się kość klinową (os sphenoidale) i kość potyliczną (os occipitale). Kość klinowa łączy się z kością potyliczną przez tak zwany chrząstkozrost klinowo-potyliczny (synchondrosis sphenooccipitalis, SSO; spotyka się też termin spojenie klinowo-podstawne (SBS)) — rodzaj połączenia stawowego, w którym nieruchome końce kości są połączone tkanką chrzęstną.
W fazie zgięcia, czyli w fazie zwiększania objętości czaszki, kość klinowa porusza się w kierunku brzusznym i ogonowym (strzałki na schemacie poniżej) wzdłuż osi X, czyli AA. Kość ta przekazuje swój ruch kościom czaszki twarzowej, a w szczególności centralnej kości twarzy — maxilli, lemieszowi i kości sitowej (os ethmoidale). W tym samym czasie kość potyliczna porusza się wzdłuż osi X, czyli BB, w kierunku ogonowym i grzbietowym. Przekazuje ruch kości krzyżowej (os sacrum) przez oponę twardą rdzenia kręgowego (dura mater spinalis) i części mózgoczaszki (na ilustracji poniżej). W fazie wyprostu, czyli w fazie zmniejszania objętości czaszki, ruch kości zachodzi w odwrotnej kolejności.
Zgięcie

Wyprost

Te dwie fazy można przedstawić schematycznie w następujący sposób:

Albo, mówiąc prościej, ten proces rozszerzania i kurczenia się można porównać do tego, że faza zgięcia (rozszerzania) odpowiada u człowieka wdechowi, a faza wyprostu (kurczenia) — wydechowi.

Oba te ruchy sprzyjają odpływowi płynu mózgowo-rdzeniowego i krwi z czaszki, a wszelkie zaburzenia dynamiki ruchu tych dwóch kości mogą powodować zmiany samopoczucia człowieka. Jeśli kości czaszki zostaną unieruchomione w jednej z powyższych faz, amplituda drugiej fazy się zmniejsza, a odchylenia stają się przewlekłe i odbijają się na całej postawie człowieka. I tak dla typu zgięciowego charakterystyczne będą wodogłowie, problemy z oskrzelami, bóle głowy, krótkowzroczność i bóle w dolnym odcinku lędźwiowym kręgosłupa. Takie unieruchomienie może mieć przyczyny wewnątrzmaciczne, zwłaszcza przy ucisku pępowiny, lub wynikać z urazu mechanicznego doznanego podczas porodu, a także z upadku na kość ogonową lub na stopy. Typ wyprostny charakteryzuje się przewlekłym zapaleniem nosogardła, dalekowzrocznością, problemami z odcinkiem lędźwiowym kręgosłupa i siódmym kręgiem szyjnym. Unieruchomienie tego typu, oprócz przyczyn wewnątrzmacicznych i urazów porodowych, często występuje w wyniku urazu okolicy potylicznej głowy. Przy czym taki uraz może być stomatologiczny!
Oddech czaszkowy a łuki zębowe

W głównym nurcie literatury stomatologicznej jest tylko kilka artykułów opisujących wpływ tego ruchu czaszki na struktury twarzy i łuki zębowe. Ruch kości klinowej przenosi się na cały kompleks klinowo-szczękowy. W fazie zgięcia (rozszerzania) wyrostki skrzydłowate kości klinowej przemieszczają się na zewnątrz i do przodu, oddziałując na kompleks podniebienno-szczękowy. Prowadzi to do poszerzenia, obniżenia i spłaszczenia podniebienia (widzieliśmy to już na ilustracji, ale spójrzmy jeszcze raz):

W fazie wyprostu (kurczenia) natomiast procesowi temu towarzyszy zwężenie i uniesienie podniebienia („podniebienie gotyckie”). W tym momencie przemieszcza się także kość skroniowa, wykonując ruch typu przechylania, i porusza się również staw skroniowo-żuchwowy (co jest osobnym obszernym tematem). Bocznie podstawę czaszki tworzy kość skroniowa, w której znajduje się dół stawowy stawu skroniowo-żuchwowego. Przez powierzchnie zgryzowe zębów szczęki i żuchwy obciążenie przenosi się na kości czaszki.
Nawet tych kilka czynników ruchu czaszki powinno być dla stomatologa oczywistych. A górną szczękę należy postrzegać jako dwie oddzielne kości, które zginają się w dół i na zewnątrz, a następnie znów kurczą się do wewnątrz. W związku z tym trzeba pamiętać, że różne zabiegi protetyczne na zębach mogą wpływać na ruchomość górnej szczęki.
W szczególności most w okolicy siekaczy przyśrodkowych przechodzący przez linię pośrodkową, częściowa proteza ruchoma czy szyna ortodontyczna znacznie hamują rytm czaszkowy górnej szczęki. Ze względu na ścisłe powiązania biomechaniczne z innymi kośćmi czaszki działa to hamująco na cały układ czaszkowy! Oprócz uszkodzenia protezy skutkiem zakładania takich konstrukcji jest często rozregulowanie całego organizmu z odpowiednią podatnością na różne choroby. Omawialiśmy już te tematy w artykułach o skutkach aparatu ortodontycznego dla zdrowia, a także o szlifowaniu zębów w miejscach ich kontaktu i usuwaniu zębów mądrości. W wielu przypadkach wytworzenie nowej płaszczyzny zgryzowej prowadzi do zmian patologicznych w układzie czaszkowo-szczękowym i innych układach organizmu, które mogą się ujawnić kilka lat po protezowaniu, leczeniu ortodontycznym lub odbudowie zębów!

Dlatego tak ważne jest, by przed jakąkolwiek interwencją stomatologiczną zrównoważyć wszelkie zniekształcenia czaszki, ustawić górną szczękę we właściwej pozycji (to dziedzina ortokraniodoncji, z zastosowaniem aparatu ALF), znaleźć właściwą pozycję żuchwy i stawów skroniowo-żuchwowych, a dopiero potem wykonywać jakiekolwiek prace w obrębie okluzji pacjenta. Te nowe zasady leczenia stomatologicznego / ortodontycznego / protetycznego pozwalają nie tylko skorygować dysfunkcje czaszki, ale także w ten sposób samoistnie wyleczyć wiele chorób, które wcześniej uważano za nieuleczalne lub trudne do leczenia, takich jak bóle głowy różnego pochodzenia, problemy ze słuchem, bruksizm, posturalne zaburzenia postawy, bezdech senny i wiele zaburzeń neurologicznych związanych z upośledzeniem krążenia mózgowego. Bardzo chciałabym wierzyć, że jak najwięcej stomatologów przyswoi sobie tę nową wiedzę i umiejętności.
Ortokraniodoncja: filozofia i podstawowy algorytm leczenia — tutaj.
__________________________
6 komentarzy
Zadaj uważne pytanie lub dodaj przydatny kontekst. Nowe komentarze są sprawdzane przed publikacją.
Po angielsku możesz poszukać w internecie artykułów kanadyjskich kraniodontów Gavina Gamesa i Dennisa Strokona.
Ten drugi ma na przykład ten znany artykuł: https://www.researchgate.net/publication/47631855_Correction_of_dental_and_cranial_sidebend_with_ALF
Ciągle zbieram się, żeby przetłumaczyć je dla bloga, ale na razie brakuje mi czasu.
Na blogu Marcella Mazzy były też informacje o rodzajach deformacji czaszki (zebrał je częściowo dzięki konsultacjom z Jeffreyem Brownem). Część z nich mam zapisaną i po uzupełnieniu luk materiałami z książki Stefanellego planuję zrobić taki artykuł (mam nadzieję, że będzie gotowy za trzy-cztery tygodnie).
Dziękuję za zainteresowanie!
Powiedz, proszę, jakie są metody przywracania fleksji kości klinowej przy już ukształtowanym podniebieniu gotyckim, zgryzie prostym (lekko mezjalnym) i krzyżowym (z powodu dysfunkcji stawów skroniowo-żuchwowych)?
>> W tym momencie przemieszcza się także kość skroniowa, wykonując ruch typu przechylenia, a także przemieszcza się staw szczękowo-żuchwowy (co jest osobnym, obszernym tematem).
Czy mogłabyś podsunąć mi trop do zgłębienia tego tematu?
Może zainteresuje cię na przykład ten artykuł o deformacjach czaszki i zgryzie:
Zniekształcenia czaszki a zgryz (dostępne później)
Jest w nim wiele linków do podobnych artykułów na blogu. Powodzenia!
Kraniodoncja: najlepsi specjaliści
No a polecać nikogo nie mogę, bo zebrałam informacje, ale nie wiem, jak pracują wszyscy ci lekarze, i nie mogę odpowiadać za ich pracę.
Niestety niczym więcej nie mogę ci pomóc.