“Kafada hareketli tek bir kemik var, o da alt çene!” – ne yazık ki diş hekimleri arasında yaygın olan bu görüş, çoğu zaman hastaların sağlığı için gerçek bir felaketle sonuçlanıyor. Pek çok diş hekimi için kafatası gerçekten de hâlâ diş-çene sistemi için sağlam bir temel olan yekpare bir yapıdır; oysa bu yanlış inanç daha 20. yüzyılın başlarında pek çok bilimsel çalışmayla çürütülmüştü.
Bu yazı, Rusya’da ortokraniyodontinin kurucusu A. O. Savinov’un ortaya koyduğu kafatası biyomekaniğinin temel kavramlarını ve seçkin Rus kinezyolog Profesör L. F. Vasilyeva’nın derslerini içeriyor. Umarım bütün bu bilgiler, kafatası biyomekaniğini iyi bilen bir diş hekimi / ortodontist / protez uzmanıyla çalışmanın neden bu kadar önemli olduğunu ve bu bilgiye sahip bir uzmanın vücudun çeşitli hastalıklarının tedavisinde ne kadar büyük olanaklara sahip olduğunu anlamaya yardımcı olur.
Temel kavramlar ve “Yaşam Nefesi”

Diş hekimliğinde yerleşik inançlara göre kafatası yekpare bir yapıdır. Buna karşı çıkan ise kafatası kemiklerinin hareketli olduğu gerçeğine dayanan osteopati ilkeleridir. Kafatası kemiklerinin, birbirini izleyen genişleme-daralma döngüsü içindeki hareketine kraniyal ritim denir. Bu genişleme-daralma döngüsü dakikada yaklaşık 6-10 kez gerçekleşir ve kafatası kemiklerinin bu hareketliliği kişinin yaşamı boyunca sürer.
Bu alandaki öncü çalışma, kafatasını incelerken temporal kemiklerin parietal kemiklerle birleştiği yerdeki suturların “eğimli olduğu, balık solungaçlarına benzediği ve bunun da hareketliliklerine ve solunum işlevine işaret ettiği” fikrine kapılan osteopat William Sutherland (1873-1954) tarafından yapıldı. Bu, tıp dünyasında tartışmalı bir teoriydi ve Sutherland 1910’dan itibaren uzun yıllar kendi teorisini çürütmeye çalıştı. Ancak kendisi ve hastaları üzerinde otuz yılı aşkın süre yürüttüğü araştırmalar, kafatası kemiklerinin birleşme yerlerinde hareket ettiğini yalnızca doğruladı.

Kafatası kemiklerinin hareketliliğini doğruladıktan sonra Sutherland teorisini geliştirdi ve kafatasının nefes alma ve verme döngülerini sağlayan üç Kartezyen ekseni tanımlamak için karşılıklı zar gerilimi sistemi denen sistemi betimledi. Doktor bu solunumsal kraniyal hareketlere birincil solunum mekanizması ya da eski kitaplardan ödünç aldığı adla Yaşam Nefesi dedi.
Dikkat çekici olan şu ki şifa sanatına adanmış, çağdaşlarımız tarafından deşifre edilmiş eski Mısır papirüslerinden biri (anlattığı bilgilerin kökeni, yaklaşık MÖ 3500’de yaşamış büyük bilge ve şifacı İmhotep’in yaşamına dayanan, Edwin Smith Papirüsü olarak bilinen papirüs), modern osteopatların üzerinde çalıştığı kraniyosakral sistemi oluşturan zarlardaki nabız gibi atan bir akışı anlatıyor. Eski Mısır’da rahip-şifacılar bu sistemi gizemli Sa – “yaşam nefesi” aracılığıyla etkiliyordu.
Bu arada, eski Yunan hekimi Hipokrat beyin omurilik sıvısının, onun deyişiyle “yaşam kıvılcımının” kabı ve taşıyıcısı olduğunu ileri sürüyordu; bir inisiye olan Leonardo da Vinci de çizimlerinde kafatasının iç yapısını üç Kartezyen düzlemde betimledi. Sutherland, yaşamının sonlarına doğru şaşırtıcı bir içsel kendini iyileştirme kapasitesi keşfetmişti ve Yaşam Nefesine dair bu kavrayış, iyileşmeye bakışını tamamen değiştirerek onda ruha karşı derin bir saygı uyandırdı.

Kraniyal solunumun bilimsel temeli
Ama kafatası kemiklerinin hareketinin modern bilimsel temellendirmesine dönelim. Sutherland’in tanımladığı zar sistemi, sakruma bağlı kemikli omurga zarlarını da içerir. Doktor gözlemlerinin sonucunda sakrumun kafatası kemikleriyle eş zamanlı hareket ettiği sonucuna vardı. Bugüne kadar kraniyal ritmin kökenine dair en ikna edici teori, Sutherland’in edindiği deneyimi geliştiren J. Upledger’in ortaya koyduğu, beyin omurilik sıvısı basıncındaki döngüsel değişiklikler teorisidir.
Bu konunun İncil’ini Sutherland’in öğrencilerinden Harold Magoun yazdı. Magoun, ilişkiler, diş dizisinin önemi ve kraniyomandibular (kafatası–çene) entegrasyon üzerine birkaç makale yayımladı. Ne yazık ki bu yayınlar osteopati literatüründe yapıldığı için diş hekimlerinin dikkatini çekmedi. Bu alandaki araştırmaları Sutherland’in Viola Frymann, Louis Rommeveaux, Ernest Retzlaff gibi öğrencileri ve başkaları sürdürdü. Karsten Gunnerhard, üst çenenin alveoler arkının dakikada 9 döngü sıklığında yaklaşık 1,55 mm genişlediğini saptadı.

Böylece osteopati çalışmaları, kafatasının oluşumunu etkileyen bu mekanizmanın diş dizisinin uzaysal konumu, göreli boyutu ve şekli de dahil olmak üzere kraniyofasiyal yapıların tüm bölümleri için geçerli olduğunu gösterdi. Bu da kafatasının yapısının hastanın diş oklüzyonunun durumu ve işlevi üzerinde önemli bir etkisi olduğu anlamına gelir. Ama geri bildirim de var! Bu nedenle diş hekimlerinin, kafatası yapısı üzerindeki etkinin attıkları her adımda – tanıdan ve uygulanan ortodontik / protetik tedaviden sonuçları stabilize etmeye yönelik önlemlere kadar – kendini gösterdiğini kabul etmeleri gerekir (burada kraniyal suturları ve dolayısıyla “yaşam nefesini” bloke eden ve hastanın sağlığına karşı gerçek bir suç olan üst çene dişlerinin splintlenmesini kastediyoruz).
Modern diş hekimliğinin yalnızca “Profesör Dowell’in Kafası” için uygun olduğunu kabul etmenin zamanı geldi; üstelik bu durumda bile beceriksiz bir müdahale temporomandibular eklemlerde “işleri karıştırabilir” ve kafatası deformitelerine yol açabilir. Doktorların, ilk bakışta göründüğünden (gördüğümüz gibi) daha eski olan osteopatide yapıldığı gibi, parçaları bütünle ilişkisi içinde ele almaya başlamasının zamanı geldi. Osteopatlar salınımlı kraniyal hareket için belirli bir terminoloji geliştirdiler ve kafatası biyomekaniğini anlatırken aşağıda bu terimlere başvuracağız. Şimdi ise anlatılan tüm çalışmaların en önemli sonuçlarından birine dikkat etmek gerekiyor: kraniyal suturlar ileri yaşta bile hareketli ve açık kalır!
Kilit kemikler ve kraniyal ritmin başlamasının fizyolojisi

Yukarıdaki kafatasının orta hat kesitinde dört kemik görülebilir: oksipital kemik (os occipitale – mor renkle gösterilmiştir), sfenoid kemik (os sphenoidale – sarı), etmoid kemik (os ethmoidale – gri) ve vomer (vomer – soluk pembe).
Kraniyal sistemdeki kilit kemikler sfenoid kemik (os sphenoidale) ve oksipital kemik (os occipitale) olarak kabul edilir. Sfenoid kemik oksipital kemiğe synchondrosis sphenooccipitalis (SSO, sfeno-oksipital sinkondroz; sfenobaziler simfiz (SBS) terimi de kullanılır) denen yapı aracılığıyla bağlanır – bu, kemiklerin sabit uçlarının kıkırdak dokuyla birleştiği bir tür eklem bağlantısıdır.
Fleksiyon evresinde, yani kafatası hacminin arttığı evrede, sfenoid kemik X ya da AA ekseni boyunca ventral ve kaudal yönlerde (aşağıdaki şemadaki oklar) hareket eder. Bu kemik hareketini yüz kafatasının kemiklerine ve özellikle yüzün merkezi kemiği olan maksillaya, vomere ve etmoid kemiğe (os ethmoidale) aktarır. Aynı zamanda oksipital kemik X ya da BB ekseni boyunca kaudal ve dorsal yönlerde hareket eder. Hareketi dura mater spinalis aracılığıyla sakruma (os sacrum) ve beyin kafatasının bölümlerine iletir (aşağıdaki resimde). Ekstansiyon evresinde, yani kafatası hacminin azaldığı evrede, kemiklerin hareketi ters sırayla gerçekleşir.
Fleksiyon

Ekstansiyon

Bu iki evre şematik olarak şöyle gösterilebilir:

Ya da basitçe söylemek gerekirse, bu genişleme-daralma süreci şöyle karşılaştırılabilir: fleksiyon (genişleme) evresi insanda nefes almaya, ekstansiyon (daralma) evresi ise nefes vermeye karşılık gelir.

Bu hareketlerin her ikisi de beyin omurilik sıvısının ve kanın kafatasından dışarı akışına katkıda bulunur ve bu iki kemiğin hareket dinamiğindeki herhangi bir bozukluk kişinin iyilik hâlinde değişikliklere yol açabilir. Kafatası kemikleri yukarıdaki evrelerden birinde sabitlenmişse, diğer evrenin genliği küçülür ve sapmalar kronikleşerek kişinin tüm postürüne yansır. Örneğin fleksiyon tipi için hidrosefali, bronş sorunları, baş ağrıları, miyopi ve bel omurgasının alt bölümünde ağrı karakteristik olacaktır. Bu tür bir sabitlenme rahim içi nedenlerden, özellikle göbek kordonunun sıkışmasından kaynaklanabilir; doğumda meydana gelen mekanik bir yaralanmanın ya da kuyruk sokumu veya ayaklar üzerine düşmenin sonucu da olabilir. Ekstansiyon tipi kronik rinofarenjit, hipermetropi, bel omurgası ve yedinci boyun omuruyla ilgili sorunlarla karakterizedir. Bu tipte sabitlenme, rahim içi nedenler ve doğum travmasının yanı sıra, sıklıkla başın oksipital bölgesine gelen travma nedeniyle ortaya çıkar. Üstelik böyle bir yaralanma diş kaynaklı da olabilir!
Kraniyal solunum ve diş dizisi

Ana akım diş hekimliği literatüründe bu kraniyal hareketin yüz yapıları ve diş dizisi üzerindeki etkisini anlatan yalnızca birkaç makale var. Sfenoid kemiğin hareketi tüm sfenoid-maksiller komplekse aktarılır. Fleksiyon (genişleme) evresinde sfenoid kemiğin pterigoid çıkıntıları dışa ve öne doğru hareket ederek palatin-maksiller kompleksi etkiler. Bu da damağın genişlemesine, alçalmasına ve düzleşmesine yol açar (bunu illüstrasyonda zaten gördük, ama bir kez daha bakalım):

Ekstansiyon (daralma) evresinde ise tam tersine bu sürece damağın daralması ve yükselmesi eşlik eder (“gotik damak”). Bu anda temporal kemik de hareket ederek yuvarlanma tipi bir hareket oluşturur ve temporomandibular eklem de hareket eder (bu ayrı ve geniş bir konudur). Yanlarda kafa tabanını, temporomandibular eklemin glenoid fossasını içeren temporal kemik oluşturur. Üst ve alt çene dişlerinin oklüzal yüzeyleri aracılığıyla kafatası kemiklerine bir yük aktarılır.
Kraniyal hareketin bu birkaç etkeni bile diş hekimi için apaçık olmalıdır. Üst çene ise aşağı ve dışa doğru açılan, ardından yeniden içe doğru kapanan iki ayrı kemik olarak görülmelidir. Bu bağlamda dişler üzerinde yapılan çeşitli protetik işlemlerin üst çenenin hareketliliğini etkileyebileceği akılda tutulmalıdır.
Özellikle ön dişler bölgesinde orta hattı geçen bir köprü, hareketli bölümlü bir protez ya da ortodontik bir splint, üst çenenin kraniyal ritmini önemli ölçüde baskılar. Kafatasının diğer kemikleriyle yakın biyomekanik bağlantıları nedeniyle bu, tüm kraniyal sistem üzerinde bir bütün olarak baskılayıcı bir etki yaratır! Protezin kırılmasının yanı sıra, bu tür yapıların takılmasının sonucu çoğu zaman tüm organizmanın işleyişini düzenleyen mekanizmaların bozulması ve buna bağlı olarak çeşitli hastalıklara yatkınlıktır. Bu konuları diş teli takmanın sağlık üzerindeki sonuçları ile dişlerin temas noktalarının aşındırılması ve yirmi yaş dişlerinin çekilmesi hakkındaki yazılarda zaten ele almıştık. Pek çok durumda yeni bir oklüzal düzlem oluşturulması, kafatası-çene sisteminde ve vücudun diğer sistemlerinde, protez, ortodontik çalışma ya da diş restorasyonundan birkaç yıl sonra ortaya çıkabilen patolojik değişikliklere yol açar!

Bu nedenle herhangi bir diş müdahalesinden önce tüm kraniyal distorsiyonları dengelemek, üst çeneyi doğru konuma getirmek (bu, ALF apareyi kullanan ortokraniyodontinin alanıdır), alt çenenin ve temporomandibular eklemlerin doğru konumunu bulmak ve ancak bundan sonra hastanın oklüzyonu üzerinde herhangi bir çalışma yapmak çok önemlidir. Diş / ortodonti / protez tedavisinin bu yeni ilkeleri yalnızca kraniyal işlev bozukluklarını düzeltmeye değil, böylece daha önce ya tedavi edilemez ya da tedavisi zor sayılan pek çok hastalığı kendiliğinden iyileştirmeye de olanak tanır: çeşitli kökenli baş ağrıları, işitme sorunları, bruksizm, postür bozuklukları, uyku apnesi ve beyin dolaşımının bozulmasıyla ilişkili çeşitli nörolojik bozukluklar gibi. Mümkün olduğunca çok diş hekiminin bu yeni bilgi ve becerileri benimsemesini içtenlikle umuyorum.
Ortokraniyodonti: felsefesi ve temel tedavi algoritması – burada.
__________________________
6 yorum
Dikkatli bir soru sorun veya yararlı bir bağlam ekleyin. Yeni yorumlar yayımlanmadan önce incelenir.
İngilizce olarak internette Kanadalı kraniyodontistler Gavin Games ve Dennis Strokon’un yazılarını arayabilirsiniz.
İkincisinin örneğin şu bilinen yazısı var: https://www.researchgate.net/publication/47631855_Correction_of_dental_and_cranial_sidebend_with_ALF
Bunları blog için çevirmeye hep niyetleniyorum, ama şimdilik mesele zaman yetersizliği.
Ayrıca Marcello Mazza’nın blogunda kraniyal deformasyon türleriyle ilgili bilgiler vardı (bunları kısmen Jeffrey Brown’la yaptığı konsültasyonlar sayesinde toplamıştı). Bunların bir kısmı bende kayıtlı ve eksikleri Stefanelli’nin kitabındaki materyallerle tamamlayarak böyle bir yazı hazırlamayı planlıyorum (umarım üç dört hafta içinde hazır olur).
İlginiz için teşekkürler!
Lütfen söyler misiniz, zaten oluşmuş bir gotik damak, başa baş (hafif meziyal) ve çapraz (TME disfonksiyonu yüzünden) kapanış varken sfenoid kemiğin fleksiyonunu yeniden sağlamak için hangi yöntemler var ?
>> Bu sırada temporal kemik de hareket ederek devrilme tipi bir hareket oluşturur, ayrıca üst-alt çene eklemi de yer değiştirir (ki bu ayrı ve geniş bir konudur).
Bu konuyu incelemek için bana bir ipucu verebilir misiniz ?
Örneğin kraniyal deformasyonlar ve kapanışla ilgili şu yazı ilginizi çekebilir:
Kafatası Distorsiyonları ve Kapanış (daha sonra erişilebilir)
İçinde blogdaki benzer yazılara çok sayıda bağlantı var. Bol şans!
Kraniyodonti: En İyi Uzmanlar
Kimseyi öneremem, çünkü bilgileri topladım ama bütün bu doktorların nasıl çalıştığını bilmiyorum ve çalışmalarından sorumlu olamam.
Ne yazık ki size bundan fazla yardımcı olamam.